Żelazny Kras: 1200 lat hutnictwa w Krasie Morawskim

OPUBLIKOWANO: 9. 10. 2026 Czas czytania: 7 min

Kras Morawski nie dorobił się na polach, ale na żelazie. Już pod koniec VIII wieku przybyli tu słowiańscy hutnicy i w lasach między Rudicami, Habrůvką i Olomučanami wytapiali żelazo z miejscowej rudy. To największy zbadany archeologicznie ośrodek hutnictwa żelaza u Słowian zachodnich. Od XVI wieku w dolinach pracowały kuźnie wodne, w XVII i XVIII wieku wielkie piece, a w XIX wieku huty żelaza rodu Salm w Blansku. Rudę wydobywano aż do 1893 roku. Dziś najlepiej zobaczycie to w Starej Hucie koło Adamova z 10-metrowym piecem Františka (bilet wstępu 60 Kč, ok. 2,40 € — orientacyjny przelicznik, kurs się zmienia).

SZYBKIE ODNOŚNIKI ⚒️ Słowiańscy hutnicy · 💧 Kuźnie i wielkie piece · 🏭 Huty Salmów · ⛏️ Koniec wydobycia · 👣 Gdzie to zobaczycie · ❓ Najczęstsze pytania

Pod lasami na Płaskowyżu Rudickim leżą niewielkie złoża rudy żelaza, limonitu, który łatwo było wykopać. Dookoła rósł las, dający węgiel drzewny, a potoki mogły napędzać maszyny. Kras miał wszystko, czego potrzebował hutnik, i ludzie wiedzieli o tym już 2500 lat temu.

Najstarsze ślady: Býčí skála

Najstarsze świadectwo obróbki żelaza w Krasie pochodzi z młodszej epoki halsztackiej. W latach 70. XIX wieku blanieński lekarz Jindřich Wankel znalazł w przedsionku jaskini Byczej Skały (Býčí skála) słynny „pochówek książęcy” z V wieku p.n.e., a w nim także narzędzia kowalskie. Przez długi czas wnioskowano z tego, że istniał tu warsztat kowalski. Dziś archeolodzy postrzegają całe znalezisko raczej jako zespół darów ofiarnych złożonych w jaskini. Pełną historię znajdziecie w artykule Ukryte historie Krasu Morawskiego.

Słowiańscy hutnicy (VIII–XI wiek)

Pod koniec VIII wieku do środkowej części Krasu przybyli hutnicy, którzy wydobywali tu rudę i wytwarzali żelazo. Założyli w ten sposób rewir, który archeolodzy uważają za największy znany dotąd i zbadany ośrodek hutnictwa żelaza na terenie Słowian zachodnich.

Kto to odkrył. Jako pierwszy żużlem w lasach zajął się w latach 70. XIX wieku Jindřich Wankel. Między Rudicami a Habrůvką znalazł hałdy żużlu i fragmenty tygli. Kontynuował jego pracę rudicki nauczyciel Hugo Václav Sáňka, który około 1915 roku opisał warsztaty w leśnych uroczyskach Nad kapličkou, V pivovarce, Žlíbek, Žegrov czy Padouchov. Archeolog J. Skutil znalazł przy hutach także 2 denary księcia Ottona I Pięknego (1061–1087). Systematyczne badania prowadziła od lat 60. XX wieku V. A. Suchopová, która odkryła 16 warsztatów hutniczych.

Czego się dowiedziano. Huty działały zawsze tylko krótko, po czym las znów je pochłaniał. Dzięki temu zachowały się niemal nienaruszone i można na nich prześledzić rozwój słowiańskiego hutnictwa na przestrzeni całych 4 stuleci:

• Przełom VIII i IX wieku: najstarsze dwa warsztaty nad potokiem pod źródełkiem U Kukačky, pod leśną drogą z Olomučan na Nový hrad. Piece stały w rzędach, w jednej hucie było ich 7, w drugiej 8. Były to technologicznie zaawansowane piece ziemne tzw. typu Želechovice.
• IX wiek, Wielkie Morawy: warsztaty w Krasie to jedyne huty z IX wieku w Czechach, w których archeolodzy odkryli łącznie 10 pieców. W hucie U Obrázku znaleziono 2 bochenkowate lupy żelazne, czyli półprodukty żelaza. Żelazo stąd trafiało najpewniej na południowe Morawy, prawdopodobnie przez gród Staré zámky koło Líšni.
• Po upadku Wielkich Moraw hutnictwo zamarło na ponad pół wieku.
• Koniec X i XI wiek: produkcja ożyła, ale z prostszymi piecami i bez nawiązania do tradycji wielkomorawskiej. W Olomučanach, przy dzisiejszej ulicy Růžová, znaleziono pięć pieców i grubo wykuty kawał żelaza w kształcie cegły o wadze 3,15 kg.

Kuźnie i wielkie piece (XVI–XIX wiek)

Po kilku stuleciach przerwy żelaznictwo wróciło wraz z siłą wody. Hamr (kuźnia wodna) to warsztat, w którym koło wodne napędzało miechy i ciężki młot.

• 1506: pierwszy udokumentowany hamr w dawnych dobrach Nový Hrad, tzw. Althamr w dolinie Křtinského potoku. Dwa dokumenty z tego roku zezwalają na naprawę uszkodzonego hamru, więc działał on już w XV wieku. Więcej w artykule Dolina Křtinská.
• Lata 60. XVI wieku: Nový hamr w miejscu dzisiejszego Adamova, który pierwotnie nazywał się Hamry.
• 1632: w Adamovie udokumentowany jest wielki piec, który wytwarzał już płynne surowe żelazo. Od 1680 roku pracowały tam dwa.
• Przed końcem 1746 roku: powstał wielki piec w Dolinie Józefowskiej, dzisiejsza Stara Huta. Od lat 40. XIX wieku produkowała głównie żeliwo.
• 1877: zakończyła się praca pieca w Josefovie. Węgiel drzewny był drogi, technologia się zestarzała i nadszedł kryzys gospodarczy. Produkcja przeniosła się do Adamova, gdzie powstało przedsiębiorstwo maszynowe, późniejszy Adast.

Huty Salmów w Blansku

W Blansku tradycja żelaznicza zaczęła się w 1702 roku, kiedy rodzina Gellhornów zbudowała nad Punkvą hamr i hutę. Rozkwit przyszedł jednak dopiero z hrabiowskim rodem Salmów, który wszedł w posiadanie dóbr w 1766 roku. Hugo František Salm interesował się naukami przyrodniczymi, a wiedzę z podróży po Europie wykorzystał w hutach. To ten sam Salm, za którego rządów w 1802 roku zaczęło się odkrywanie Rudickiego Ponoru.

W latach 20. XIX wieku powstały walcownia i maszynownia, a wyroby huty Salmów zdobyły uznanie na wystawie w Wiedniu w 1835 roku. Stopniowo przybywały: Mariánská huť w dolinie Punkvy, Hugonova huť koło Jedovnic, Starohraběcí huť (1847), a jako ostatnia w 1855 roku Klamova huť koło Svitavy. Od 1. 1. 1849 przez Blansko jeździła kolej Brno–Česká Třebová.

Blanieńska odlewnia słynęła z żeliwa artystycznego: rzeźb, fontann i odlewanych elementów budowli, w tym kolumnady w Karlowych Warach. Później firmy Breitfeld i Daněk, a od 1927 roku koncern Kolben-Daněk produkowały w Blansku głównie turbiny wodne, eksportowane na cały świat.

Koniec wydobycia i to, co pozostało

W drugiej połowie XVIII i w XIX wieku rudę wydobywano także metodą głębinową, z szybów o głębokości od 20 do 140 metrów. W 1893 roku wydobycie zakończyło się, ponieważ złoża zostały wyczerpane. Huty z wielkimi piecami na węgiel drzewny nie wytrzymały konkurencji wielkich hut przy kopalniach węgla, takich jak Vítkovice czy Třinec.

Żelazo jednak na zawsze zmieniło krajobraz Krasu. Rudice i Habrůvka powstały na płaskowyżu właśnie z powodu rudy. W lasach do dziś znajdziecie żużel, zapadnięte szyby i wiejskie piece wapiennicze. Dzięki wyjątkowym świadectwom dawnego żelaznictwa region został włączony do międzynarodowego projektu Europejskie Szlaki Żelaza.

Gdzie to zobaczycie

Stara Huta koło Adamova (Huť Františka). Narodowy zabytek kultury w Dolinie Józefowskiej między Adamovem a Křtinami. Dominantą jest 10-metrowy piec na węgiel drzewny Františka. W dawnej modelarni znajduje się ekspozycja o żelaznictwie, prowadzona przez Muzeum Techniki w Brnie.

Parking przy hucie jest ograniczony, zwłaszcza podczas imprez. Każdej wiosny wolontariusze ze stowarzyszenia Františka organizują tu eksperymentalne wytopy w replikach dawnych pieców. Więcej o dolinie w artykule Dolina Józefowska i Býčí skála.

Muzeum Blanenska. Ekspozycja Blanenské umělecké litiny (Żeliwo artystyczne z Blanska) na zamku w Blansku. Godziny otwarcia i ceny znajdziecie w artykule Kras Morawski w deszczu.

Rudické propadání (Rudicki Ponor). Tuż przy ponorze, na zboczu, leży żużel ze starej huty (Rudické propadání).

Ścieżka dydaktyczna Cesta železa (Szlak Żelaza) (ok. 30 km) łączy miejsca związane z żelaznictwem. Nadaje się przede wszystkim na rower, więcej w artykule Kras Morawski na rowerze.

Najczęstsze pytania

Dlaczego w Krasie Morawskim wytapiano żelazo? Na Płaskowyżu Rudickim znajdowały się drobne, łatwo dostępne złoża rudy żelaza, dookoła był las dający węgiel drzewny, a potoki mogły napędzać kuźnie wodne.

Jak stare jest hutnictwo w Krasie Morawskim? Słowiańskie huty są udokumentowane od końca VIII wieku, a najstarsze ślady obróbki żelaza pochodzą z epoki halsztackiej (V wiek p.n.e.).

Kiedy zakończyło się wydobycie rudy żelaza? W 1893 roku, kiedy złoża zostały wyczerpane. Wielki piec w Starej Hucie koło Adamova wygasł już w 1877 roku.

Ile kosztuje wstęp do Starej Huty koło Adamova? Bilet normalny kosztuje 60 Kč, ulgowy 30 Kč. Płaci się wyłącznie gotówką. Obiekt jest otwarty od kwietnia do października.

Część serii Ukryte historie Krasu Morawskiego. Informacje zweryfikowane na dzień 9. 10. 2026. Źródła: Merta, J.: Železářství Moravského krasu, Ochrana přírody 61, 2006, č. 8, s. 247–249; AOPK ČR, Rozbory CHKO Moravský kras (2017), kap. 2.7 Historie osídlení a průmyslu; Technické muzeum v Brně: Stará huť u Adamova.

Zauważyliście błąd lub nieaktualną informację? Napiszcie do nas.